واژه پادکست از طرف لغت نامه آمریکایی آکسفورد به عنوان واژه سال2005 انتخاب شد. این لغت‌نامه پادکست را این‌طور معرفی کرده است:« برنامه ‌ای رادیویی که دیجیتالی ضبط شده و برای دانلود و قرار دادن در دستگاه ‌های شخصی پخش صدا در اینترنت گذاشته می ‌شود.»

در لغت نامه اینترنتی ویکی‌پدیا هم در توضیح کلمه پادکست این طور آمده است: «پادکست یا پادپخش یکی از روش‌ های انتشار پرونده بر روی اینترنت و نام عمومی نوعی برنامه‌ی آوایی است که توسط کاربران معمولا بر روی یک پخش‌‌کننده‌ ی موسیقی دیجیتال و عموماً یک آی‌پاد به شکل یک فایل صوتی ساخته‌ شده، با استفاده از اینترنت بر روی رایانه ‌های خانگی و یا پخش‌کننده‌ های دیجیتال پیاده می‌ شود.»

مروری بر پادکست Podcast یا پادپخش و روش ارائهٔ محتوایی پادکستینگ (Podcasting)

موج پادکست به عنوان رسانه از اواخر سال 2004 شروع شد (ویكی‌پدیا). می ‌گوییم اینترنت ابزاری در جهت تسریع جهانی ‌شدن است. محیطی كه بیش از سایر رسانه ‌ها امكان شنیده‌ شدن تك ‌تك افراد را به وجود آورده ‌است. اگر رسانه ‌ها در دوره ‌ای با قدرت انحصاری خود فریاد «تك‌صدایی» بودند، اینترنت آغازی برای «چند صدایی» شد. حال اگر بخواهیم به صدا به معنای واقعی خود، «صدا»ی فرستنده تكیه كنیم پادكست این امر را سهولت بخشیده ‌است. در این مقاله سعی من بر این است پادكست و رادیو در كنار هم تحلیل كنم چرا كه محتوای هر دو «صدا» است و تفاوت ‌ها بر سر نحوه انتشار و ابزار مورد استفاده برای پخش، در راستای آن محتوا  است.

کلیدواژگان: پادکست، رادیو، مخاطب فعال

مقدمه:

انسان به كمك 5 حس می ‌تواند با دنیای پیرامون ارتباط برقرار كند و رسانه ‌ها برای جذب مخاطب خود باید از یکی از این حواس بهره برند، نكته اینجاست كه حواس آدمی محدود است، در نتیجه شكل برقراری ارتباط در رسانه محدود است. برای برقراری ارتباط از طریق گوش، صدا لازم است. این ارتباط صدا محور روزگاری از طریق رادیو و حال با رشد تكنولوژی  از طریق پادكست نیز میسر شده ‌است. دگرگونی در ابزار و واسطه ارائه پیام تغییراتی در ماهیت فرستنده ی پیام، قابلیت‌های گیرنده ی پیام و محتوا ایجاد كرده است.

مروری بر تاریخچه رادیو ؛ از دیروز تا امروز

·         در سال‌ 1887، هنریشن‌ هرتز مهندس‌ و فیزیك ‌دان‌ آلمانی،‌ نظریه‌ ماكس‌دل‌ را تایید نمود. او موفق‌ شد از نوسانات‌ الكترونیكی‌ برای‌ انتقال ‌امواج‌ از محلی‌ به‌ محل‌ دیگر بدون‌ سیم‌ استفاده ‌كند. وی‌ برای‌ اولین‌بار موفق‌ شد، امواج‌ رادیویی‌ را در آزمایشگاه‌ تولید كند. در سال‌ 1897 به‌ ایتالیا برگشت‌ و یك‌ ارتباط بی‌سیم‌ بین‌ دو كشتی‌ جنگی‌ در یك‌ مسافت‌ 12 كیلومتری‌ ایجاد نمود و بالاخره‌ در سال‌ 1901 در تكمیل‌ اختراع‌ خود موفق‌ شد، علائم‌ بی ‌سیم‌ را از یك‌ طرف‌ اقیانوس‌ اطلس‌ یعنی‌ از شهر «پل‌دو» در انگلستان‌ به‌ آن‌ طرف‌ اقیانوس‌ اطلس‌، شهر«سن‌ ژان‌» آمریكا بفرستد. سال‌ 1910 برای‌ اولین‌بار صدای‌ موسیقی‌ و آواز اپرای‌ (متروپولتین‌ - نیویورك‌) در سراسر آمریكای‌ شمالی‌ شنیده‌ شد. تاریخ‌ شروع‌ بهره‌ برداری‌ عمومی‌ از رادیو درسال‌ 1920 ، یعنی 84 سال قبل از پادكست است.

·         اولین‌ دستگاه ‌های‌ پخش‌ منظم‌ رادیویی‌ در سال‌1920 در انگلستان‌ به‌ راه  افتاد،  این در حالی بود كه مردم ایران با حدود 20 سال تاخیر رسانه رادیو را ‌شناختند. در سال‌ 1303 هجری‌ شمسی‌ (1924 م‌) وزارت‌ جنگ‌ مقدمات‌ استفاده‌ از بی‌ سیم‌ را فراهم‌ کرد. در سال‌ 1305 بی‌ سیم‌ به ایران‌ وارد شد كه‌ نهایتا به‌ ایجاد رادیو منتهی‌ شد. هیات‌ وزیران‌  مهر ماه‌ 1313 استفاده‌ از رادیو را تصویب‌ كرد و مقرراتی‌ وضع‌ شد كه‌ برای ‌نصب‌ آنتن‌ و استفاده‌ از رادیو اجازه‌ وزارت‌ پست ‌و تلگراف‌ و تلفن‌ لازم‌ بود. در سال‌ 1316 مقدمات‌ ایجاد مركز رادیو به ‌وسیله‌ وزرات‌ پست‌ و تلگراف‌ و تلفن‌ فراهم‌ و به‌دنبال‌ این‌ اقدام‌ در سال‌ 1317 سازمان‌ پرورش ‌افكار تاسیس‌ شد. در چهارم‌ اردیبهشت‌ 1319 اولین‌ فرستنده‌ ی ‌رادیویی‌ در ایران‌ در محل‌ بی‌ سیم‌ در جاده‌ قدیم ‌شمیران‌ افتتاح‌ گردید. (تاریخچه‌ رادیو در دنیا و ایران)‌

·         در گذر تاریخ از رادیو به عنوان یک رسانه صدامحور به پادکست می رسیم. نخسیتن بار یک روزنامه‌ نگار انگلیسی زبان به نام "باب همرزلی"  واژه پادکست را بکار برد. در سال 2001  اولین ابزار نشر آوا به شکل پادکست فراهم شد ولی تا سال 2003 كه به صورت جدی توسط مردم جهان استفاده نشده بود مورد توجه قرار نگرفت(سایت كست دات آی‌آر). در سال 2004 گسترش و محبوبیت این پدیده به حدی رسید  که حتی کاخ سفید هم تعدادی از سخنرانی ‌های جرج بوش را به صورت پادکست آماده کرده و بر روی سایت رئیس جمهور امریکا قرار داد.

نیم نگاهی به تاریخچه پادکستینگ

واژه پادکست از طرف لغت نامه آمریکایی آکسفورد به عنوان واژه سال2005 انتخاب شد. این لغت‌نامه پادکست را این‌طور معرفی کرده است:« برنامه ‌ای رادیویی که دیجیتالی ضبط شده و برای دانلود و قرار دادن در دستگاه ‌های شخصی پخش صدا در اینترنت گذاشته می ‌شود.»

در لغت نامه اینترنتی ویکی‌پدیا هم در توضیح کلمه پادکست این طور آمده است: «پادکست یا پادپخش یکی از روش‌ های انتشار پرونده بر روی اینترنت و نام عمومی نوعی برنامه‌ی آوایی است که توسط کاربران معمولا بر روی یک پخش‌‌کننده‌ ی موسیقی دیجیتال و عموماً یک آی‌پاد به شکل یک فایل صوتی ساخته‌ شده، با استفاده از اینترنت بر روی رایانه ‌های خانگی و یا پخش‌کننده‌ های دیجیتال پیاده می‌ شود.» (مجله اینترنتی 7سنگ)

نیم نگاهی به  تاریخچه پادکستینگ

تاریخچه پادکستینگ به ابداع این شیوه از سوی شرکت اپل بر می ‌گردد. کلمه پادکستینگ از ترکیب دو واژه iPod و Broadcasting به‌وجود آمده ‌است. آی‌پاد نام بخش ‌کننده موسیقی شرکت اپل است و برودکستینگ به زبان انگلیسی به معنای انتشار است. در ابتدا لازم بود از مدیا پلیر[1]ِ  آی‌پاد برای دریافت و پخش این فایل ‌ها استفاده شود، اما از آنجا که کل ماجرای پادکستینگ چیزی جز یک ایده ساده نیست و مبتنی بر فناوری‌ های باز و عمومی مانند MP3 و RSS ‌است، دیری نپایید که این تکنیک در اینترنت عالم‌گیر شد.( بهروز نوعی پور،1385) این روش با افزایش محبوبیت دستگاه پخش موسیقی دیجیتالی آی‌پاد به عنوان روشی آسان برای به اشتراک‌ گذاشتن محتویات صوتی از طریق اینترنت، بوجود آمد.

پیشرفت قابل ملاحظه در پادکست را می ‌توان مرهون تولید کننده ‌های ام‌پی‌تری‌ دانست (ویكی‌پدیا). این نوع نرم افزار ضبط و پخش صدا(mp3) را چند دانشجوی ایتالیائی اختراع کردند. در عین  سبک بودن، حجم زیادی از حافظه کامپیوتر را نمی ‌گیرد و به راحتی می‌ شود ذخیره اش کرد. روش MP3 ، حجم صدا را به یک پانزدهم رساند بدون اینکه کیفیت اش چندان فرقی بکند.(بی‌بی‌سی فارسی)

نخستین پادکست در ایران

نخستین پادکست در ایران در اواخر سال ۸۳ راه‌اندازی شد. در این میان به رادیو هودر، عبدالقادر بلوچ و محمود بشاش به عنوان پیشگامان این موضوع می توان اشاره کرد.(ویكی‌پدیا)

مقایسه بین تاریخچه ابداع و گسترش رادیو و نحوه ورود آن به ایران با تاریخچه پادکست قابل تامل است. با گذر زمان و رشد سرعت انتقال تكنولوژی در روند جهانی شدن، توسعه فن‌ آوری‌ های رسانه‌ای هم تغییراتی سریع ‌تر یافته است.

 غرب

 ایران

 فاصله(سال)

چاپ اولین كتاب

 1436

 1817

 381

انتشار نخستین روزنامه

 1622

 1837

 215

نخستین فرستنده رادیویی

 1920

 1940

 20

نخستین فرستنده تلویزیونی

 1936

 1958

 22

رسانه‌های جمعی در جهان و ایران( محسنیان راد؛505،1382)

آغازی بر پادكست

·         اینترنت نسبت به رسانه های دیگر مدت زمان كمتری برای ورود و رشد در ایران طی کرد و حتی اگر از لحاظ شاخص‌ هایی چون سرعت، دستگاه كامپیوتر و .. با كشور‌ های پیشرفته تفاوتی فاحش داشته باشد به لحاظ محتوایی و سرعت ِ استفاده از كارایی ‌های این وسیله به خصوص در سطح شخصی و فردی، حضوری چشم‌گیر دارد. وبلاگ‌نویسی و پادکست که بیشتر جنبه شخصی دارند نمونه ‌ای بر این گفته ‌اند.

·         وبلاگ‌نویسی میل به گفت‌وگو دارد  و این ویژگی نهفته فرهنگ ایرانی را كه گفت‌وگویی بودن است در ادب فارسی، مستتر و در فرهنگ مذهبی و عارفانه نیز است، می‌ تواند به گونه‌ای باز تولید كند. میل به گفت‌وگو، بخصوص كه رسانه ‌های الكترونیك و رسانه‌ های مكتوب، حاوی و حامل فرهنگ منولوگ هستند، اما وبلاگ بیشتر به سمت گفتگویی شدن تمایل پیدا می ‌كند.(خانیکی:1384) حال پادكست خود ِ گفت‌وگو است. از ساده ترین و ابتدایی ‌ترین ابزار برقراری ارتباط یعنی «صدا» بهره می‌برد . اختراع خط آغازی برای ارتباط دور و ثبت شده، با دیگران شد و امروز با رشد تكنولوژی دوباره به جایی رسیده ‌ایم كه می‌ توانیم با تكیه به همان صدا بدون نیاز به نوشتار، به صورت طبیعی گفتار و پیام خود را بیان كنیم.

·         پادكست آغازی‌ست برای تولید شخصی برنامه ‌ای صوتی(رادیویی) و هنگامی كه این تولید بر صفحه اینترنت در دسترس قرار می ‌گیرد، همه می‌ توانند «مخاطب» آن شوند. پادكست می ‌شود یك «رسانه»، وسیله و ابزاری برای تولید محتوای صوتی كه به صورت فردی و آماتور رشد می ‌كند.

·         این در حالیست که برای تولید یک برنامه رادیویی پیچ و خم های بسیار از تولید تا رسیدن پیام از طریق امواج به گوش شنونده وجود دارد. به عنوان مثال برنامه ای رادیویی که هرشب از پایتخت آلمان پخش می شد و گاه به کنایه و گاه مستقیم و بی پروا از رضا شاه و انگلستان بدگویی می‌ کرد و در مورد اوضاع سیاسی و اجتماعی ایران، به تندی زبان به انتقاد می ‌گشود. رضا شاه برای خاموش کردن این صدای معترض در برلین، سرهنگ سهیلی را برای خاموشی این صدای شورشی رهسپار برلین می‌ کند. پس از بازگشت سرهنگ سهیلی، بعد از شهریور 1320 اوضاع و احوال حکایت از آن داشت که در اوایل سال بعد، اوضاع رادیو برلین دست‌خوش تغییراتی خواهد شد. اتل (وزیر مختار آلمان) در نتیجه مذاکرات با دربار ایران و به علت نفوذ وزارت امور خارجه آلمان بر وزارت تبلیغات، بدون مقدمه و بنا بر تقاضای تهران، شاهرخ را محترمانه از آلمان تبعید می ‌کند ولی شاهرخ همچنان حقوق خود را که در آن زمان ماهانه دو هزار مارک بود را از وزارت تبلیغات آلمان دریافت می ‌کند.( تاریخچه اولین رادیوی ایرانی خارج از کشور)

·         پخش جهانی پادكست با موضوعاتی این چنین سنخیت ندارد چرا كه سیستم «انتشار» متفاوت است. فرایند جهانی شدن ، از طریق یک شبکه ارتباطی جهان گستر و یک حوزه عمومی مجازی ناشی از آن، فضا ها و امکان های جدیدی برای نقد تعریف رسمی از هویت ملی و باز تعریف آن و تقویت خود آگاهی هویتی بدیل فراهم می کند ( گل محمدی 80:1383) پادکست فارسی با استفاده از همان شبکه ارتباطی جهان گستر فارغ از پخش دولتی و انحصاری رادیو به بیان آنچه می خواهد می پردازد.

·         پادكست آوایی است در فضای اینترنت كه محدودیت‌ های زمانی و مكانی ندارد. امروزه هر كس در هر كجا كه باشد با كمی تخصص می تواند یك پادكست بسازد و دیگر برای رساندن حرف خود به دیگران چند رسانه‌ی محدود وجود ندارد. پادكست می ‌شود دریچه‌ای برای «بیان»، بیان آنچه می ‌خواهی. پادکست به مانند رادیو درگیر امواج نیست، پس در نتیجه خط قرمزها، قوانین و قواعد آن را شامل نمی‌‌شود و از محدودیت مكانی رها است و  از طرف دیگر محدودیت زمانی برای شنیدن وجود ندارد. البته توجه صرف به قابلیت ها درست نیست، از جمله محدودیت های آن به همان محتوای «صدا» باز می گردد. درست است که پادکست به دلیل انتشار از طریق اینترنت پخش جهانی دارد اما آدم ها، زبان متفاوت دارند در نتیجه یک پادکست همچو عکس نمی تواند مخاطب جهانی داشته باشد.

·         اثر های مهم رسانه از شکل آن ناشی می شود نه از محتوای آن ( تانکارد،1381:394) سخن معروف مک لوهان؛ رسانه همان پیام است، تاكیدی بر این حرف است. ویژگی ‌های پادكست برای شنیدن منجر به قدرت شنونده شده است. به عبارتی مخاطب رسانه سنتی صدا (رادیو) که نقشی کمرنگ در آن‌چه می ‌شنید داشت، قدرت انتخاب می ‌یابد.

 كنترل مخزن اطلاعات

كنترل وقت و موضوع

  متمركز

 فرد

 متمركز

 خطابی(رادیو)

 ثبت‌نامی

فرد

 مراجعه‌ای(پادکست)

 مراوده‌ای

الگوی چهارگانه‌ی روابط ارتباطی

بورده ویك و من‌كام(1986)[2] از متغیر ‌های اصلی تمایز بین سیستم ‌های اطلاعاتی، کنترل وقت و موضوع، از طرف دیگر کنترل مخزن اطلاعات نام می ‌برند. در این رویكرد فرض بر این است كه شركت‌ كنندگان به مانند چرخی كه حول یك محور می‌ چرخد، گرد هم آمده ‌اند. جریان ارتباطی می ‌تواند مستقیما بین هر یك از شركت‌كننده‌ های واقع در پیرامون یا مركز و یك یا چند شركت‌كننده ‌ی حاشیه‌ای برقرار شود. (مك‌كوئیل؛1997،57)

 پادكست در الگوی چهارگانه ی روابط ارتباطی

حرف اصلی این مقاله این است كه پادكست در الگوی چهارگانه ی روابط ارتباطی، مخاطب صدا را از خطابی به مراجعه‌ای تبدیل كرده است. مخاطب خطابی همان مخاطب متعارف رسانه‌ های جمعی در ارتباطات یك سویه است. هر چند این مخاطبان می ‌توانند انواع زیادی داشته‌ باشند اما آن‌ ها همیشه تا اندازه‌ای به منبع (رسانه) برای گزینش محتوا  یا تواتر نشر وابسته ‌اند. نوع مراجعه‌ ای (مشاوره‌ای) هنگامی به وجود می ‌آید كه افراد بتوانند هر زمان كه بخواهند یا هر چه بخواهند از محتوای عرضه شده یا از یك منبع مركزی انتخاب كنند. مخاطبان مراجعه ‌ای مجموعه‌ ای از فرد فرد مصرف‌كنندگان اطلاعات هستند، هر چند هنوز این احتمال وجود دارد كه نیرو‌ های اجتماعی در شكل ‌گیری این مجموعه‌ ها نقش داشته ‌باشند. (مك‌كوئیل؛1997،60)

ویژگیهای رسانه ای پادکستینگ

پادكست با توجه به ویژگی ‌هایی كه در زیر عنوان می ‌شود ضمن تاكید بر «مخاطب فعال» كه خود می‌ تواند تولید كننده نیز باشد، شنونده صدا را از مخاطب خطابی به مراجعه ‌ای تبدیل كرده‌ است:

·               پادکستینگ بر خلاف سایر روش های ارائه محتوای صوتی که به روش Push Technology کار می‌‌کنند، بر اساس روش Pull Technology است. یعنی، در این روش، مصرف کننده بر اساس تقاضای مشخص خود، به محتوای وب دسترسی دارد و مانند رادیو، مطالب به او تحویل داده نمی‌شود بلکه او آنها را بر اساس نیاز خود تحویل می ‌‌گیرد. ( تاکید بر قدرت انتخاب، کنترل مخزن اطلاعات)

·               در این روش، مصرف کننده محتوای مورد نظر را توسط دستگاه‌ های پخش غیر از رایانه نیز استفاده می‌‌کند و در زمان استفاده، لزوماً نیازی به دسترسی به کامپیوتر نیست. معمولاً دستگاه ‌هایی که می ‌توان پادپخش‌ها را روی آن ‌ها شنید، همان دستگاه های پخش موسیقی دیجیتال هستند که عموماً بسیار کوچک و قابل حمل ‌اند. در نتیجه کاربر در هر زمان و مکانی قادر به استفاده از محتوای صوتی خواهد بود محتوا پس از دریافت از اینترنت، بدون نیاز به ارتباط با اینترنت، قابل استفاده خواهد بود در حالی که در سایر روشها هم چون رادیو اینترنتی نیاز به حفظ ارتباط اینترنتی  (online )  برای استفاده از محتوا وجود دارد.

·               امکان شنیدن هر بخش از محتوا، جلو و عقب بردن آن، شنیدن محدودهٔ خاص از محتوا و سایر کنترل ‌ها از طرف کاربر ممکن است. کاربر به هر تعداد بار که بخواهد می‌‌ تواند محتوا را گوش دهد در حالی که در رادیو اینترنتی، چنین امکانی به خودی خود وجود ندارد به عبارتی پادكست ماندگار است اما رادیو نه، واژه صدای ماندگار از آن پادكست است كه قابلیت ذخیره و مراجعه دوباره و چندین باره دارد.( کنترل وقت و موضوع اطلاعات)

پادكست و وبلاگ

وقتی وبلاگ‌نوسی پا به دنیای رسانه به معنای و ابزار، واسطه[3] یی برای انتقال «معنا و پیام» گذاشت، خیلی از ما آدم‌ها اهل نوشتن نبودیم اما كم كم یاد گرفتیم که فررهنگ شفاهی خود را جایی مکتوب کنیم. در مورد پادكست هم خیلی از ما عادت به شنیدن یکدیگر نداریم و باید یاد بگیریم همدیگر را بشنویم و درك كنیم. البته از این نکته نیز نباید غافل شد که پادکست امکان استفاده نابینایان از بستر اینترنت را فراهم کرده است.

نكته مهم در پادكست و وبلاگ این است كه با اینكه هر دو مخاطب بالقوه جهانی دارند اما تولید آن فردی و شخصی است. محتوای پادکست ها نیز جنبه شخصی تر دارند که افراد محدودی را جذب خود می کنند اگر رادیو یك رسانه جمعی باشد پادكست یك رسانه گروهی است.

وبلاگ صد‌ها بار راحت تر از پادكست تولید محتوا صورت می گیرد. رابطه این دو به صورت عموم و خصوص من وجه است به طوری که تقریبا تمامی کسانی که پادکست دارند تجربه وبلاگ نویسی را نیز دارند اما حتی بسیاری از كسانی كه فعال در فضای مجازی ‌اند و وبلاگ را می

ارسال به