كارتهاى اعتبارى : آشنایی با تاریخچه و عملکرد کارتها اعتباری و مشکلات شرعی آن ( قسم اول)
كارتهاى اعتبارى : آشنایی با تاریخچه و عملکرد کارتها اعتباری و مشکلات شرعی آن ( قسم اول)
در گفتگویی با "سیدعباس موسویان" : دکتراى فقه اقتصادى ومدیر گروه اقتصاد 
پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامى با کارتهای اعتباری ؛ تاریخچه ؛ عملکرد و انواع کارت اعتباری در جهان و ایران! آشنا می شویم .كارتهاى اعتبارى سالهاست كه در دنیا مطرح شده و مورد استفاده قرار گرفته است. به طور معمول چهار نوع کارت عمده در بانکدارى وجود دارد. اول "کارت هاى اعتبارى برداشت از موجودى" Debit Card مىگویند دوم " كارتهاى وام بدون بهره" یا Charge Card مىگویند.کارتهایى هم وجود دارد که به آن "كارتهاى وام با بهره" Credit Card گفته مىشود و در نهایت، نوع چهارمى هم وجود دارد که در بانکدارى آن را به "کارتهاى چندمنظوره" مىشناسند.
سیستم بانكدارى ایران باید مدتها قبل به این پروژه مىپرداخت، اما هنوز هم الگوى روشنى از این موضوع در مورد مباحث حقوقى و فقهى كارت اعتبارى نداریم. اگر بانكهایى مثل پارسیان یا كشاورزى به این موضوع پرداختهاند، خارج از نظام بانكى و از ابداعات خودشان است كه اشكالات فقهى و حقوقى خود را هم دارد. هنوز بانك مركزى الگوى مشخصى براى كارتهاى اعتبارى ارایه نكرده و مجوز خاصى صادر نكرده است در یک گفتگو جالب علمی در مورد کارتهای اعتباری ؛ تاریخچه و عملکرد آن در جهان آشنا می شویم و در قسمت دوم با مشکلات فقهی ؛ حقوقی و شرعی کارتهای اعتباری و راهکارهای پیش رو باهم بحث می کنم از مبحث علمی را از دست ندهید !!!
كارتهاى اعتبارى : آشنایی با تاریخچه و عملکرد کارتها اعتباری و مشکلات شرعی آن ( قسم اول)
در گفتگویی با "سیدعباس موسویان" : دکتراى فقه اقتصادى ومدیر گروه اقتصاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامى کارتهای اعتباری ؛ تاریخچه ؛ عملکرد و انواع کارت اعتباری در جهان و ایران! آشنا می شویم . اگر تمایل دارید با دکتر موسویان بیشتر آشنا شوید در پایان همین گفتار مختصری در مورد وی سخن گفته ایم
بعضىها تولد کارتهاى اعتبارى را به کشور انگلیس نسبت مىدهند. بعضىها مىگویند کارت اعتبارى زاییده تفکر آمریکایىهاست و بعضىها مىگویند نخستین کارتهاى اعتبارى را فرانسوىها ابداع کردهاند. شما چطور فکر مىکنید؟
دکتر سیدعباس موسویان : در مورد تاریخچه كارتهاى اعتبارى، دیدگاههاى متفاوتى وجود دارد. بعضىها تولد نخستین کارتهاى اعتبارى را به انگلیسىها نسبت مىدهند و به قول شما بعضىها به آمریکایىها. در مورد فرانسوىها من چیزى نشنیدهام، اما در مورد دو روایت دیگر مطالعه داشتهام که توضیح مىدهم. من در مقاله مفصلى که در مورد کارتهاى اعتبارى نوشتهام به این موضوع اشاره کردهام. این مقاله در"مجله اقتصاد اسلامى" منتشر شده است. در جریان تحقیق گستردهاى که براى نگارش این مقاله داشتم، به این نکته برخوردم که بعضىها نقطه آغازین را همان " بن"هاى اعتبارى میدانند كه شركت "نساجى انگلستان" بین كاركنان خود توزیع كرد. آن روزها كاركنان شرکت نساجى انگلستان، با استفاده از "بن" از مراكز تجارى طرف قرارداد خرید میكردند. شركت، بهاى كالاهاى خریدارى شده را میپرداخت، بعد بهصورت قسطى از حقوق كاركنان کم مىكرد.
این یک روایت از تاریخچه کارتهاى اعتبارى است. اما بعضى دیگر از تاریخنگاران اقتصادى، ابداع كارتهاى اعتبارى را به فردى بهنام" جان سیبگینز" كارشناس اعتبارى مصرفى بانك نیویورك نسبت میدهند. طرح اولیه او كه تحت عنوان «CHARGE IT» در سال 1946 مطرح شد، براى خریدهاى كوچك از فروشگاههاى محلى مورد استفاده قرار گرفت. از این طرح خیلى استقبال شد. همین طرح باعث شد تا سایر بانكهاى آمریکایى هم طرحهاى مشابهى را مورد بررسى اولیه قرار دهند.
تا اینکه در سال 1960 بانك "آو امریكا "طرح خود را تحت عنوان «بانك امریكارد (BANK AMERICARD)» به بازار عرضه كرد. در این طرح از كارتهاى پلاستیكى خاصى براى خرید كالا و خدمات و دریافت وجوه نقد از بانك استفاده شد.
از آن روزها كارت بانكى تقریبا مفهوم امروزی خود را یافت. فعالیت این كارت كه بعدها بهنام ویزا (VISA) شهرت یافت، بهسرعت گسترش یافت تا آنجا كه در سال 1970 بیش از 30 میلیون نفر در ایالات متحده آمریكا داراى" بانك آمریكارد "بودند و با گذشت ده سال ، حجم درآمد ناخالص ناشى از معاملات آن، از مرز سه میلیارد دلار به 31 میلیارد دلار (10 برابر) افزایش یافت. بعد از آن بیشتر موسسهها و بانكها با هدف فروش و رقابت بیشتر در بازار، به صدور انواع كارت اعتبارى اقدام كردند.
در آسیا از چه زمانى با این پدیده مواجه شدیم؟
دکتر سیدعباس موسویان : در ظاهر قرار است بحث ما در مورد ورود کارتهاى اعتبارى به حوزه کشورهاى اسلامى باشد. مطالعاتى که من در این زمینه داشتهام نشان مىدهد این كارتها در كشورهاى اسلامى و عربى هم رو به گسترش است. ظاهرا کارتهاى اعتبارى همزمان با تحولى که در زمینه بانکدارى اسلامى از 30 سال پیش به وقوع پیوست، وارد کشورهاى اسلامى شده است. این تحول البته رابطه مستقیمى با ایجاد مناطق آزاد تجارى مثل دبى دارد بهگونهاى که سابقه این کارتها در کشور امارات بیشتر از سایر کشورها بوده است.
اما دوره فراگیرى آن چند سالى است که در خاورمیانه آغاز شده است. طبق یك گزارش مالى،" ویزا كارت" كه بخش عمده نظام پرداختهاى خاورمیانه را در اختیار دارد، تا پایان ماه دسامبر 2000 چیزى در حدود30 میلیون كارت اعتبارى در کشورهاى عربى صادر كرده است. مجموع پرداختهایى كه از طریق كارتهاى اعتبارى در خاورمیانه صورت گرفته است، بیش از50 میلیارد دلار بوده است كه نشاندهنده رشد سالانهاى معادل 58 درصد است. این رشد هنوز هم ادامه دارد. این روزها در کشورهاى عربى، کارت اعتبارى بسیار اهمیت پیدا کرده است.
با وجود شبهه شرعى که در مورد کارت اعتبارى وجود دارد؟
دکتر سیدعباس موسویان : هنوز خیلى از کشورهاى مسلمان با توجه به آموزههاى اسلام، كارتهاى اعتبارى و بانکى را نپذیرفتهاند. با این حال میزان استقبال از کارت اعتبارى خوب بوده است.
تلاشى در این زمینه صورت نگرفته است تا مسایل شرعى کارتهاى اعتبارى حل شود؟
دکتر سیدعباس موسویان : بله . بانكهایى مثل" بانك الجزیره" یا "بانک اسلامى دبى" و یا بانکهاى زیادى در بحرین کوشیدهاند این مشکل را برطرف کنند. بهعنوان مثال بانکى همچون"بانک الجزیره" كارتهاى اعتبارى مطابق با آموزههاى اسلام بهنام «فیزالجزیره» صادر مىکند كه با استقبال هم مواجه شده است.
»»راههای پیش روی بانکهای ایران در راه اندازی بانکداری الکترونیکی و اینترنتی
»» بانکداری نوین دیجیتالی ، اینترنتی و الکترونیکی ایران یک سراب ، یک صرافی دیجیتالی!!!
در ایران چطور؟
دکتر سیدعباس موسویان : در ایران با وجود مشکلهاى سیستماتیک مثل مسایل مخابراتى و مسایل فرهنگى، گونههاى مختلفى از كارتهاى بانكى و اعتبارى بهوجود آمده و رو به گسترش است.
بهطور مثال تا پایان سال گذشته 6117 دستگاه خودپرداز در بانکهاى کشور نصب شده است. یا بهطور مثال بیش از 100 هزار مورد پایانه فروش در فروشگاههاى بزرگ و کوچک کشور نصب شده است که نشان مىدهد وضعیت ایران رو به بهبود است.
تعداد کارتهاى صادر شده در ایران چطور؟
دکتر سیدعباس موسویان : بیش از 17 میلیون کارت در ایران صادر شده است. اگر به آمارهاى سال 1382 که در آن چیزى حدود یک میلیون کارت صادر شده بود نگاه کنید، متوجه مىشوید که نظام بانکى ایران تا چه اندازه در ایجاد فرهنگ استفاده از کارتهاى بانکى موفق بوده است.
این آمار مربوط به کارتهاى بانکى است. در مورد کارتهاى اعتبارى چطور؟
دکتر سیدعباس موسویان : با توجه به انواع گوناگون كارتهاى اعتبارى كه از نظر ماهیت حقوقى و كاركرد اقتصادى مختلف هستند، نمیتوان تعریف مشخص و جامعى ارایه كرد. بههمین دلیل بعضى از فعالان بانکى، بهجاى كارت اعتبارى از تعابیرى چون" كارتهاى بانكى" یا "كارتهاى الكترونیكى" استفاده میكنند. در عین حال، در یك تعریف ساده، میتوان گفت: كارت اعتبارى، كارتى است كه یك بانك یا نهاد پولى یا اعتبارى صادر میكند و به دارنده آن امكان میدهد كالا یا خدمتى را بدون پرداخت وجه نقد و فقط با ارایه این كارت خریدارى كند. تعریف دیگرى وجود دارد که كارت اعتبارى را سندى مىداند كه بانك یا موسسه مالى صادر میكند و دارنده كارت بهوسیله آن میتواند از كسى كه معامله با آن را قبول دارد، كالا، خدمات و یا پول نقد دریافت كند. صادركننده كارت، بهاى كالاها و خدمات خریدارى شده و معادل پول نقد دریافت شده را میپردازد و بعد طى مدتزمان مشخص از دارنده كارت میگیرد.
بهتراست در ابتداى بحث بیشتر در مورد کارت اعتبارى بدانیم. اصولا کارت اعتبارى از چه عناصرى تشکیل مى شود؟
دکتر سیدعباس موسویان : براى ایجاد کارتهاى اعتبارى، چند عامل باید وجود داشته باشد. اول باید موسسه یا بانکى وجود داشته باشد که اقدام به انتشار کارت کند. بانك یا موسسه مالى به انتشار كارتهاى اعتبارى اقدام مىکند و طبق ضوابط خاص، در اختیار مشتریان میگذارد. بانك یا موسسه ناشر، علاوه بر عملیات انتشار، با مراكز تجارى و خدماتى قرارداد مىبندد كه در صورت مراجعه دارندگان كارت، بر اساس ضوابط، كالا، خدمات و پول نقد در اختیار آنها قرار دهد.
بعد از انتشاردهنده کارت، باید شخصى وجود داشته باشد که متقاضى دریافت کارت باشد. ما به این مشترى مىگوییم، دارنده كارت. هر شخص حقیقى یا حقوقى واجد شرایطى كه با مراجعه به بانك یا موسسه مالى، كارت اعتبارى دریافت میكند تا بهوسیله آن بتواند بدون پرداخت وجه نقد، كالاها و خدمات مورد نیاز را بخرد یا در مواقع لزوم، پول نقد دریافت كند،"دارنده کارت" است.
در این رابطه طبیعى است که باید کسى یا مجموعهاى وجود داشته باشد که پذیرنده کارت باشد. در این جریان همه مراكز تجارى، خدماتى و مالى كه بر اساس قراردادى با صادركننده كارت توافق میكنند تا در صورت مراجعه دارندگان كارت، كالا، خدمات یا پول نقد مورد نیاز او را فقط در قبال ارایه كارت تقدیم كنند، بعد طبق قرارداد، بهاى كالاها و خدمات و معادل پول نقد را از صادركننده كارت دریافت كنند،"پذیرنده کارت" نام دارند.
»» پول الكترونیكی چیست؛ آشنایی با پول الکترونیکی و دیجیتال و تاثیرات آن در جهان امروز(قسمت اول)
»» با پول الکترونیکی دیگر زمان خداحافظی با پول كاغذی فرا رسیده است!
مثل بازارهاى اوراق بهادر یا بورسهاى کالایى، نیازى به عملیات تهاتر نیست؟
دکتر سیدعباس موسویان : در مواردى كه صادركننده كارت میخواهد دایره پذیرش كارت را فراتر از منطقه و كشور گسترش دهد، نیازمند بانك و موسسات مالى است كه نقش واسطه را در تسویه ایفا كنند. در این موارد، بانك یا موسسه مالى واسطه، با پذیرنده كارت قرارداد میبندد تا در مقابل اسناد دریافتى طبق مقررات، پس از كسر كارمزد، حساب او را بستانكار كند. بعد طبق قراردادى كه با صادركننده كارت دارد، از او بگیرد.
هنوز خیلىها کارکرد کارتهاى اعتبارى را در یک دلیل نتیجه خلاصه مىکنند. براى آنها این اهمیت دارد که کارت اعتبارى پول را حذف مىکند، اما در ظاهر مزایاى دیگرى هم در ماهیت کارتهاى اعتبارى نهفته است. شما این را قبول دارید؟
دکتر سیدعباس موسویان : نمىدانم بحث اسلامى بودن کارتهاى اعتبارى را چه زمانى مىخواهید مطرح کنید. اگر بحث به آنجا کشیده شود، مىتوانم مزایاى کارتهاى اعتبارى را از آن زاویه هم بررسى کنم.
در عین حال شما درست مىگویید. بدون شک کارتهاى اعتبارى مزایاى اقتصادى قابل توجهى دارند. مهمترین این مزایا، صرفهجویى در هزینه چاپ اسكناس است. مىدانید که استفاده مداوم از اسكناس، به مرور زمان، كهنگى و فرسودگى آن را بهدنبال دارد و از طرفى از نظر بهداشت هم اسكناس، ناقل انواع بیمارىهاست. بر اساس آمارهاى ارایه شده از سوى مركز نشر اسكناس و خزانه بانك مركزى، سالانه بیشاز 160 میلیون دلار هزینه صرف جمعآورى و امحاى اسكناسهاى فرسوده و چاپ دوباره آن میشود.
در حال حاضر، هزینه تمام شده چاپ هر برگ اسكناس، بیش از 160 ریال است كه در صورت محاسبه هزینههاى جنبى مثل جمعآورى، حمل، تفكیك و امحا، این رقم به چند برابر افزایش مییابد. حجم اسكناس در گردش كشور 3/6 میلیارد برگ است، اما عمر مفید اسكناس در ایران پنج سال عنوان مىشود و باید سالانه 1200 میلیون برگ اسكناس از بین برود. بهدلیل بالا بودن هزینه این كار، سالانه فقط 700 میلیون برگ اسكناس فرسوده توسط بانك مركزى از گردش خارج میشود. استفاده از كارتهایاعتبارى و جایگزینى آنها بهجاى اسكناس، بهطور قطع، هزینههاى یاد شده را کاهش مىدهد. گذشته از آن، استفاده از کارتهاى اعتبارى، به حذف عملیات اضافی منجر مىشود.
با فراگیر شدن استفاده از كارتهاى الكترونیكى، خیلى از عملیات اضافى حذف میشود. كوتاه شدن صفهای طولانى پاى صندوق بانكها و فروشگاهها، كاهش خطاهاى ناشى از اشتباهات دریافت و پرداخت پول نقد، حذف مدتزمان براى ثبت اسناد مالى و از بین رفتن زمانهاى صرف شده براى تردد بین بانكها و فروشگاهها، فقط بخشى از مزایاى استفاده از كارتهاى اعتبارى است. همچنین استفاده از کارتهاى اعتبارى باعث حفظ امنیت جانى و مالى افراد مىشود و شفاف شدن فعالیتهاى اقتصادی را در پى دارد. اما افزایش گردش معاملات، یکى از مهمترین آثار کارتهاى اعتبارى است.
سرعت و آسانى معامله با كارتهاى اعتبارى، اطمینان به پرداخت منابع از طرف بانكها و موسسات صادركننده، گسترش معاملات و توسعه بازار كالاها و خدمات را در پى دارد و در مجموع باعث رشد و توسعه بخشهاى گوناگون اقتصادى میشود.
كارتهاى اعتبارى بر عرضه پول و نرخ تورم هم تاثیرگذار هستند؟
دکتر سیدعباس موسویان : بهطور قطع. انواع كارتهاى اعتبارى، از جهتهاى مختلف بر عرضه پول و نرخ تورم تاثیر میگذارند. كارتهاى بدهكار (Debit) تمایل شخص به نگهدارى پول نقد را كاهش میدهد و در برابر آن، تمایل شخص به نگهدارى پول در حسابهای دیدارى را افزایش میدهد. البته تشریح این موضوع نیاز به تفهیم فرمولهایى دارد که از بحث ما خارج است.
چند نوع کارت در دنیا وجود دارد؟
چهار نوع کارت عمده در بانکدارى وجود دارد. اول "کارت هاى اعتبارى برداشت از موجودى" که به آن Debit Card کارت مىگویند.بعد" كارتهاى وام بدون بهره" که به آن Charge Card مىگویند.
کارتهایى هم وجود دارد که به آن "كارتهاى وام با بهره" Credit Card گفته مىشود و در نهایت، نوع چهارمى هم وجود دارد که در بانکدارى آن را به "کارتهاى چندمنظوره" مىشناسند.
Debit Card كه گاهى از آن بهعنوان "كارتهاى بدهكار" هم یاد مىشود، براى آن دسته از مشتریانى است كه نزد بانك یا موسسه مالى صادركننده كارت، حساب دارند و قصد دارند با استفاده از كارت از موجودى خود برداشت كرده یا بهاى كالاها و خدمات خریدارى شده را بپردازند. فایده این نوع كارت آن است كه دارنده آن به آسانى و بدون مراجعه به بانك میتواند از پول نقد، كالا و خدمات بهرهمند شود. استفاده از این كارتها فقط در حد موجودى مشترى در بانك است. البته همین كارتها به سه گروه "كارتهاى خودپرداز"، "كارتهاى خرید نقدی" و "كارتهاى دومنظوره" تقسیم میشوند.
کارتهاى وام بدون بهره چطور؟
دکتر سیدعباس موسویان : این نوع كارتها براى دستیابى سریع به قرضهاى كوتاهمدت و خریدهاى نسیه كوتاهمدت طراحى شدهاند و مثل كارتهاى برداشت از موجودى، به سه گروه تقسیم شدهاند...... ادامه دارد
حرف آخر
كارتهاى اعتبارى سالهاست كه در دنیا مطرح شده و مورد استفاده قرار گرفته است. سیستم بانكدارى ایران باید مدتها قبل به این پروژه مىپرداخت، اما هنوز هم الگوى روشنى از این موضوع در مورد مباحث حقوقى و فقهى كارت اعتبارى نداریم. اگر بانكهایى مثل پارسیان یا كشاورزى به این موضوع پرداختهاند، خارج از نظام بانكى و از ابداعات خودشان است كه اشكالات فقهى و حقوقى خود را هم دارد. هنوز بانك مركزى الگوى مشخصى براى كارتهاى اعتبارى ارایه نكرده و مجوز خاصى صادر نكرده است که در قسمت دوم بدان خواهیم پرداخت
ادامه دارد .....
آشنایی مختصری با زندگی نامه سیدعباس موسویان دکتراى فقه اقتصادى
"سیدعباس موسویان" : دکتراى فقه اقتصادى دارد و در حال حاضر بهعنوان مدیر گروه اقتصاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامى فعالیت مىکند. او اهل تبریز است و تحصیلات حوزوىاش را در حوزه علمیه قم به پایان رسانده و در عین حال در دانشگاه شهیدبهشتى تهران، مدرک کارشناسى و در دانشگاه مفید، مدرک کارشناسى ارشد گرفته است."موسویان"همچنین در حوزه علمیه قم فقه اقتصادى خوانده است.
او 46 سال دارد و ساکن قم است. از این محقق حوزه و اقتصاد، آثارى در مورد بانکدارى اسلامى و ابزارهاى مدرن مالى خواندهایم. در عین حال او در حال نگارش کتابى است در زمینه بازار سرمایه اسلامى که به بررسى ابزارهاى معاملاتى از دیدگاه فقهى مىپردازد."سیدعباس موسویان" در مجله اقتصاد اسلامى هم مقالههاى زیادى منتشر کرده است. گفتوگوى پیشرو در زمینه کارتهاى اعتبارى و ماهیت شرعى آن است. آقاى موسویان اگرچه توضیحات این گفتوگو را کامل مىداند اما در پایان از ما مىخواهد حتما به این نکته اشاره کنیم که در مجله اقتصاد اسلامى و شبکه "شارح" مقاله بسیار مفصلى در همین زمینه قابل دسترسى است.
قسمت دوم بحث راجع به مقوله شرعی کارتهای اعتباری خواهد بود باهم مرور کنیم
------ .:شناسنامه مقاله :. -----------------------------------------
برداشت آزاد : مطالب با رنگ n در متن مقاله به صورت توضیح مطلب به متن نویسنده اضافه شده است ؛ وبلاگ در حذف یا اضافه مطالب با رعایت قانون کپی رایت آزاد CopyRight است
منبع : بزرگراه فناورى
نویسنده: محمد طاهرى
تاریخ انتشار : 28 مهر 1385
منبع وبلاگ : وب سایت اخبارفناوری اطلاعات- ای تی ایران itiran.com
عنوان اصلی مقاله : واکاوى ایرادهاى شرعى کارت هاى اعتبارى - سید عباس موسویان
لینک مستقیم به مقاله اصلی http://www.itiran.com/?type=interview&id=6976
کلمات کلیدی مقاله : فن آوری اطلاعات|IT| کارت اعتباری | تاریخچه | عملکرد | شبهات فقهی و شرعی |
---------------------------------------------------------------------------
مدیر وبلاگ :